Bóng rổ Trung Quốc đã đến lúc quyết chiến không còn đường lùi.
Khi cổ động viên hết lần này đến lần khác nhìn các đội mang tên quốc gia nuối tiếc thất bại trước màn hình, khi sân giải thi thoảng nổ ra xung đột và tranh cãi, hiểm họa dàn xếp tỷ số, cá độ và thế lực đen hết lần này đến lần khác chạm vào dây thần kinh của công chúng, trong lòng vô số người đều hỏi cùng một câu: bóng rổ Trung Quốc rốt cuộc khi nào mới chạm đáy rồi bật lên?
Lần này không còn là lời kêu gọi bằng miệng, mà là cam kết trách nhiệm trắng giấy mực đen. Tổng cục Thể thao công khai bày tỏ sẽ toàn diện thúc đẩy cải cách chấn hưng bóng rổ. Chủ tịch Hiệp hội Bóng rổ Quách Chấn Minh tại hội nghị công tác giải đấu đã đưa ra sáu yêu cầu cứng. Toàn bộ người phụ trách câu lạc bộ và huấn luyện viên trưởng cùng ký bản cam kết, tất cả lập quân lệnh. Đây không phải một cuộc họp công tác bình thường, mà là tổng động viên để bóng rổ Trung Quốc gọt xương trị độc và khởi động lại hành trình. Tin vừa ra lập tức đốt cả mạng. Khu bình luận có hàng vạn cổ động viên bàn tán: lần này có làm thật không? Bóng rổ Trung Quốc có đánh được một trận lật thế không?
Lâu nay bóng rổ Trung Quốc rơi vào một vòng tuần hoàn khó gỡ: đội tuyển gãy bánh ở giải lớn, cổ động viên giận dữ chê bai; giải đấu ồn ào náo nhiệt nhưng có nhiều căn bệnh cứng; đào tạo trẻ đứt đoạn, thiếu nhân tài; kỷ luật sân, tranh cãi trọng tài, mâu thuẫn câu lạc bộ lớp lớp không dứt. Chấn hưng ba môn bóng lớn, bóng rổ là việc nặng nhất trong những việc nặng. Hàng trăm triệu cổ động viên gửi gắm kỳ vọng, nhưng hết lần kỳ vọng lại hết lần thất vọng. Chính trong bối cảnh ấy, văn bản tầng trên của Tổng cục Thể thao được ban hành, vạch lộ trình cho cải cách bóng rổ, làm rõ mục tiêu và nhiệm vụ, nâng việc chấn hưng bóng rổ lên tầm chiến lược xây dựng cường quốc thể thao, phát đi một tín hiệu cực mạnh: những tệ nạn tích tụ trong lĩnh vực bóng rổ phải được dọn sạch, không thể dậm chân tại chỗ thêm nữa.
Tổng cục Thể thao nói rõ sẽ thống nhất nắm tổng, tăng cường giám sát, đè chặt trách nhiệm trên toàn chuỗi, yêu cầu Hiệp hội Bóng rổ gánh trách nhiệm chủ thể, liên kết các bên, trấn áp loạn tượng trên sân, hoàn thiện hệ thống nhân tài, chỉnh lại mối quan hệ giữa giải đấu và đội tuyển, phòng ngừa dàn xếp tỷ số, cá độ và thế lực đen, thông suốt kênh giám sát của xã hội. Thái độ của Tổng cục đặt giọng cho lần cải cách này: chỉ nói việc làm thật, không làm trò hư; ai ra vấn đề thì người đó chịu trách nhiệm. Trước đây nhiều văn bản chỉnh đốn dễ rơi vào cảnh "trên họp rầm rộ, sau họp lạnh tanh", nhưng lần này khác. Ngay tại hội nghị, mọi người phụ trách câu lạc bộ đều ký bản cam kết. Tờ cam kết ấy chính là quân lệnh. Ký xuống có nghĩa câu lạc bộ, ban quản lý, huấn luyện viên và cầu thủ đều phải chịu trách nhiệm với sân đấu, với thành tích và với khí sắc của ngành.
Tại hội nghị, sáu yêu cầu do người đứng đầu hiệp hội Quách Chấn Minh đưa ra nặng tựa ngàn cân. Mỗi điều đều đánh trúng điểm đau nhiều năm của ngành, móc nối với nhau, không một câu nói rỗng.
Thứ nhất, đối chuẩn sự triển khai của Tổng cục, tổ chức giải đấu theo tiêu chuẩn cao, kiên trì định hướng từ vấn đề.
Giải đấu là gốc rễ của bóng rổ Trung Quốc. Giải CBA là IP thể thao chuyên nghiệp được quan tâm nhất trong nước, nhưng lâu nay chi tiết tổ chức, quản lý vận hành và tiêu chuẩn sự kiện vẫn còn điểm yếu. Quách Chấn Minh nêu phải nghiêm túc thực hiện các triển khai liên quan của Tổng cục Thể thao, nhận rõ giá trị lớn của giải chuyên nghiệp, không né những vấn đề đang có, vận hành mùa giải mới bằng tiêu chuẩn cao hơn và quy phạm chặt hơn. Giải đấu không chỉ là một buổi biểu diễn thương mại, mà còn là cái nôi nhân tài của đội tuyển. Trình độ giải không lên thì đội tuyển không có hồ chứa nhân tài. Yêu cầu này nắm đúng điểm xuất phát của cải cách bóng rổ: giải mạnh thì đội tuyển mới có chỗ dựa.
Thứ hai, thực hiện "ba quản, ba phải", coi an toàn sân đấu, tác phong và kỷ luật thi đấu là đường sinh mệnh.
Bạo lực trên sân, xung đột cầu thủ và phát ngôn tranh cãi ngoài sân là một trong những loạn tượng mà cổ động viên ghét nhất. Xung đột trên sân trước đây xảy ra dày. Cầu thủ mất kiểm soát cảm xúc, đối đầu bằng lời nói, không chỉ phá cảm giác xem trận mà còn làm tổn hại hình ảnh bóng rổ. Điều thứ hai trong sáu yêu cầu trực tiếp đè trách nhiệm: câu lạc bộ, khu vực thi đấu và đơn vị tổ chức lần lượt thực hiện trách nhiệm, giữ vững đáy an toàn. Tác phong và kỷ luật thi đấu không phải khẩu hiệu, mà là nền tảng để giải tồn tại. Một khi mất đáy, trận hay đến mấy cũng mất ý nghĩa.
Thứ ba, lấy thi đấu làm hạt nhân, bắt nhịp luật FIBA, tung play-off lên xuống hạng, người giỏi ở lại kẻ kém phải đi.
Đây là biện pháp cải cách mà cổ động viên mong đợi nhiều năm. Lâu nay CBA thiếu cạnh tranh lên xuống hạng thật sự. Một số đội thiếu cảm giác khủng hoảng, quanh năm nằm im, thiếu động lực tranh đấu. Lần này nói rõ sẽ thực hiện luật mới của FIBA, chính thức tổ chức play-off lên xuống hạng, dùng cạnh tranh khắc nghiệt thay cho suất cố định: người giỏi lên, người kém xuống. Đồng thời thúc đẩy song song "năm chuyên sâu quản trị" và chuyên án chỉnh đốn tác phong, kỷ luật thi đấu của ba môn bóng. Một khi cơ chế cạnh tranh được đưa vào thực tế, sức sống của giải sẽ được kích hoạt triệt để. Mỗi trận vòng đấu chính sẽ trở nên then chốt, câu lạc bộ không thể yên với hiện trạng nữa.
Thứ tư, quản chặt tác phong và kỷ luật thi đấu, giám sát toàn chuỗi, ra đòn mạnh trấn áp bỏ trận, bạo lực, dàn xếp tỷ số, cá độ và thế lực đen.
Đây là điều có sức va chạm mạnh nhất trong sáu yêu cầu. Cách quản trị giải trước đây phần nhiều là sau khi xảy chuyện mới mở phiếu phạt, thuộc kiểu cứu chữa sau sự việc. Lần này đưa ra một chuyển biến căn bản: quản trị chuyển từ phạt sau sang phòng ngừa trước, giám sát trong lúc diễn ra và truy trách nhiệm trên toàn chuỗi. Siết chặt cửa vào của câu lạc bộ. Một khi xuất hiện bỏ trận, gây sự, cố ý gây thương tích hoặc bạo lực trên sân, nhất loạt điều tra nhanh và xử nghiêm; phòng ngừa chặt các vấn đề ác tính như bán độ, cá độ và thao túng trận đấu. Điều này tương đương giăng một tấm lưới lớn, chặn từ nguồn những khối u của ngành. Bóng rổ một khi dính dàn xếp tỷ số, cá độ và thế lực đen sẽ trực tiếp phá hủy gốc rễ của cả môn. Điều này chính là nắm đấm sắt để chống tiêu cực trong ngành và thanh lọc sân đấu. Đồng thời câu lạc bộ và huấn luyện viên còn phải quản mạng xã hội của cầu thủ. Phát ngôn không đúng cũng được đưa vào giám sát. Huấn luyện viên trưởng phải chịu trách nhiệm quản lý liên đới. Xúc tu quản lý kéo dài cả trong sân lẫn ngoài sân.
Thứ năm, thiết lập tư duy giải đấu và đội tuyển là một bàn cờ, thống nhất việc bồi dưỡng nhân tài, cân bằng thành tích với sự phát triển của giải.
Lâu nay một trong những mâu thuẫn lớn nhất là xung đột giữa giải đấu và đội tuyển. Câu lạc bộ lo việc triệu tập tuyển thủ quốc gia sẽ ảnh hưởng thành tích giải, còn đội tuyển khi chọn người lại thường đối mặt với việc dự trữ nhân tài không đủ và nguồn đào tạo trẻ bị phân tán. Quách Chấn Minh nói rõ tư tưởng một bàn cờ: không thể tách đào tạo trẻ của câu lạc bộ khỏi việc chọn người của đội tuyển. Giải phải liên tục cung cấp những mầm non xuất sắc cho đội tuyển. Sự tôi luyện ở đội tuyển ngược lại nâng khả năng của cầu thủ và nuôi trở lại cho giải. Bồi dưỡng nhân tài không phải công trình ngắn hạn. Thông suốt hệ thống đào tạo trẻ, mở lối cho nhân tài thanh thiếu niên, khuyến khích cầu thủ trẻ ra nước ngoài rèn luyện, hình thành một chuỗi trưởng thành hoàn chỉnh từ sân trường, đào tạo trẻ, giải đấu đến đội tuyển, giải bài toán cũ về đứt gãy nhân tài của bóng rổ Trung Quốc.
Thứ sáu, nhiều bên cùng nắm cùng quản, lấy văn bản cải cách của Tổng cục làm cương lĩnh, đưa toàn bộ nhiệm vụ cải cách xuống thực địa.
Cải cách bóng rổ không phải chuyện riêng của hiệp hội. Cần khu vực thi đấu, câu lạc bộ, trọng tài, huấn luyện viên và cầu thủ, tất cả cùng ra sức. Yêu cầu này nói rõ mọi chủ thể phải cùng hướng phát lực, biến chính sách tầng trên thành hành động thực địa, không chiết khấu, không làm biến tướng. Cải cách không phải một cơn gió. Phải kiên trì lâu dài, tiếp tục hoàn thiện hệ thống quản trị, nâng uy tín của ngành, xây dựng một nền bóng rổ Trung Quốc sạch sẽ, lành mạnh, để người dân hài lòng.
Sáu yêu cầu tiến từng tầng: trước hết định tiêu chuẩn giải, rồi giữ đáy an toàn; sau đó đưa vào cơ chế cạnh tranh, ra đòn mạnh chỉnh đốn loạn tượng; chỉnh mối quan hệ giữa giải và đội tuyển, cuối cùng yêu cầu toàn thể cùng thực hiện. Từ vận hành giải, kỷ luật sân, cơ chế đào thải, quản trị chống tiêu cực, cung cấp nhân tài, đến sự phối hợp của nhiều bên, hình thành một vòng khép kín hoàn chỉnh.
Tin lan ra, cổ động viên khắp mạng sôi lên. Quan điểm trong khu bình luận phân thành hai cực: có người đầy kỳ vọng, cũng có người giữ sự hoài nghi tỉnh táo.
Nói một cách khách quan, sự hoài nghi của cổ động viên không phải không có lý. Nhiều năm qua, lĩnh vực bóng rổ nhiều lần đưa ra phương án cải cách, một số biện pháp khi đi vào thực tế không như kỳ vọng, rất nhiều người đã không dám dễ dàng lạc quan. Nhưng khác biệt lớn nhất lần này là có bảo chứng từ tầng trên của Tổng cục Thể thao, trách nhiệm được đè xuống từng lớp, các câu lạc bộ cùng ký bản cam kết, kèm theo cơ chế giám sát toàn chuỗi. Khung cải cách đã được dựng xong, nhưng thành công hay không then chốt nằm ở sức thực thi.
Quân lệnh trạng nặng ở hai chữ "quân lệnh". Quân lệnh không phải bài phát biểu để bày tỏ, mà là khế ước trách nhiệm. Cam kết đã ký có nghĩa một khi xuất hiện vấn đề lớn, chủ thể liên quan sẽ bị truy trách nhiệm. Trước đây nhiều vụ vi phạm bị phạt còn nhẹ, sức răn đe không đủ. Lần này nói rõ điều tra nhanh, xử nghiêm và truy trách nhiệm toàn chuỗi, chính là để thay cách xử kiểu "phạt ba chén rượu". Dù là câu lạc bộ lớn hay cầu thủ ngôi sao, trước quy tắc mọi người đều bình đẳng, không thể có nhóm đặc biệt.
Nhưng chúng ta cũng phải tỉnh táo: chấn hưng bóng rổ không thể một bước là xong. Một cuộc họp và sáu yêu cầu không thể lập tức lấp những điểm yếu tích tụ nhiều năm. Nền tảng kỹ thuật của cầu thủ, dự trữ nhân tài thanh thiếu niên, bồi dưỡng huấn luyện viên ở cơ sở, sự nối giữa bóng rổ học đường và bóng rổ chuyên nghiệp, đều là những công trình dài. Sau khi cơ chế lên xuống hạng đi vào thực tế cũng sẽ mang theo mâu thuẫn và vấn đề mới, cần liên tục tối ưu và điều chỉnh. Chỉnh đốn loạn tượng trên sân, phòng ngừa dàn xếp tỷ số, cá độ và thế lực đen càng là một cuộc đấu dài, cần giám sát thường xuyên, còn phải liên kết với cơ quan công an để hình thành cơ chế lâu dài.
Chấn hưng ba môn bóng lớn là mục tiêu quan trọng trong phát triển thể thao của quốc gia. Bóng rổ có nền tảng quần chúng rộng lớn. Bóng rổ học đường, bóng rổ dân gian và sức nóng của giải bóng rổ làng đều ở mức cao, đất bóng rổ trong dân rất màu mỡ. Nhưng giữa hệ thống chuyên nghiệp và bóng rổ dân gian, kênh cung cấp nhân tài vẫn chưa được thông hoàn toàn. Lần cải cách này cũng nêu phải tăng cường phổ cập bóng rổ, làm mạnh bóng rổ xã hội, mở rộng dân số chơi bóng rổ ở lứa thanh thiếu niên. Giải chuyên nghiệp được nâng chất, bóng rổ đại chúng phát triển mạnh, đi bằng hai chân, bóng rổ Trung Quốc mới có cái gốc để đi lên một cách bền vững.
Nhiều cổ động viên nói, thứ bóng rổ Trung Quốc đang thiếu nhất không phải khẩu hiệu, mà là hành động kiên trì. Chúng ta mong được thấy: phạm lỗi ác ý trên sân ít đi, tôn trọng trọng tài và tôn trọng đối thủ trở thành sự đồng thuận; cạnh tranh ở giải gay gắt hơn, đội yếu có cơ hội lật thế, đội mạnh không dám lơi lỏng; đào tạo trẻ xuất hiện thêm nhiều cầu thủ trẻ, diện chọn người của đội tuyển không ngừng được mở rộng; dàn xếp tỷ số, cá độ và thế lực đen rời hẳn sân đấu, bóng rổ trở về với bản thân của cạnh tranh thuần túy.
Đương nhiên, trên đường cải cách chắc chắn sẽ gặp sức cản. Thói cũ và cục diện lợi ích cũ sẽ không dễ thay đổi. Điều này thử thách quyết tâm của Hiệp hội Bóng rổ và Tổng cục Thể thao. Đã lập quân lệnh thì không thể bỏ giữa chừng. Gặp bài khó không thể đi vòng, phải dám chạm vào những mâu thuẫn ở tầng sâu.